GiriÅŸ:

Tarih bilimi ve tarihçi belli bir topluma ve zamana baÄŸlı geçmiÅŸi konu edinir¹. Yalnızca belgelere dayalı bilgi, tarih bilgisi deÄŸildir. Tarih bilgisi geçmiÅŸ hakkında baÄŸlantılı, ahenkli anlaşılır bir bilgi formudur². Tarihçi inceleme alanı olarak aldığı geçmiÅŸin bir kesitini bütün yönleri ve olgularıyla incelemek için yola çıktığında bütün teknikleri kullanır. Bunların yanı sıra saÄŸlıklı bir sentez yapabilmek için her biri ayrı birer araÅŸtırma alanı olan beÅŸeri bilimlerin bütün dallarına baÅŸvurma gereÄŸi duyar. Tarihçi araÅŸtırma alanına göre gerektiÄŸinde edebiyat çözümlemelerinden de yararlanır.³

Günümüz tarihçisi insanlığın dünden bugüne gerçekleÅŸtirdiÄŸi ve halen yaÅŸamakta olduÄŸu serüveni sorgulayıp anlamaÄŸa çalışmaktadır. Ä°nsanlığın sorunlarını evrensel boyutlarıyla kavrama, aydınlatma çabası araÅŸtırmacıları disiplinler arası çalışmaÄŸa zorluyor. Tarihçi incelediÄŸi konuyu temellendirmek için tarihi kaynakların yanı sıra dini inançları, destanları , efsaneleri, evliya menkabelerini hadisleri vb. kullanmalıdır. Tarihi bir olay kadar, olayın etrafını ören psikolojik unsurlar da önemlidir ⁴.

Halk kültürü ürünleri toplumun ihtiyacına baÄŸlı olarak ortaya çıkmıştır. Toplum bilinciyle bu ürünler arasında bir baÄŸ vardır. Bir tarihi olayın toplum üzerindeki etkisinin bilinmesi onu temellendirmekte önemlidir⁵. Halk edebiyatı ürünlerinde tarihi olayın geçtiÄŸi zamana ait, yaÅŸayış, düşünüş ve inanışların izleri görülür. Tarihçi kayda geçirilmiÅŸ olguları, ulaÅŸabildiÄŸi verileri belli bir düzene sokarak anlamaya ve açıklamaya çalışarak tahlil eder, senteze varır ⁶.

VEHHABÄ° DESTANI

1813 yılında meydana gelen ve Mısır valisi Kavalalı Mehmet Ali PaÅŸa tarafından bastırılan Vehhabilerin ayaklanması için 19.yüzyılda âşıklar destanlar söylemiÅŸlerdir. Bunların en ünlüsü Aşık Esrâri’nin söylediÄŸi Vehhâbi destanıdır. Aşık Esrâri 19.yüzyılda Ä°stanbul’da yaÅŸamıştır. Hayatı hakkında kesin bilgilere sahip deÄŸiliz.

Vehhabi destanı taÅŸbaskı olarak biri 1293/1878 de diÄŸeri tarihisiz olarak iki kez basılmıştır. Destan 19.yüzyılda yazılmış bir çok cönk ve mecmuada yer almıştır⁷. Vehhâbi destanı ve yazarı Aşık Esrâri hakkında ilk bilgileri veren Mehmet Halit Bayrı , biri kendisine ait bir cönkteki 15 hanelik, diÄŸeri ayrı bir cönkteki 23 hanelik iki Vehhâbi destanını yayınlamıştır⁸. Ayrıca Refik Ahmet Sevengil ⁹, Cahit Öztelli¹⁰ , Günay Kut ¹¹ Hamdi Hasan ¹², DoÄŸan Atlay¹³ , Aşık Esrari’nin çeÅŸitli çönklerdeki destanlarını yayınlamışlardır. Pertev Naili Boratav¹⁴ ve Harid Fedai de¹⁵-¹⁶, farklı aşıklara ait 3 Vehhabi Destanını yayınlamışlardır.

Elimizdeki bir cönkte bulunan Vehhabi Destanı dikkatimi çekti. Cöngün ketebesinden 1 Ramazan 1243 (1827) tarihinde Seyyit Hafız tarafından yazıldığını, Hafız Seyyit Mahmut tarafından ilaveler yapıldığını öğreniyoruz. Cönk Hafız Mahmut tarafından Ceylan derisiyle kaplanmış olup, rûmilerle süslüdür. Vehhabi Destanı cöngün 81-84. sayfaları arasında yer almıştır. Cöngün 1827 tarihini taşıması, bilinen kaynaklardan önce olması ve ulaşabildiğimiz metinlerin en düzgünü olması nedeniyle destanı diğer destanlarla karşılaştırmadan esas aldık.

Aşık Esrâri’nin bu destanı yaklaşık 170 - 175 yıllık bir metnin dil ve edebi-estetik deÄŸeri kadar, tarihi bir olayın halk edebiyatına yansıması açısından da önem taşır. Ayrıca bu destan Osmanlı döneminde yaÅŸanan tarihi bir olayla ilgili olarak âşığın ve halkın düşüncelerini âşığın yaÅŸadığı zamanın belirlenmesi açısından da önemlidir¹⁷.

Destana konu olan Vehhâbi, 18 yüzyılın ikinci yarısında yaÅŸamış Necidli Abdülvehhab oÄŸlu Mehmet’tir. Åžam’da dini eÄŸitim gördü, kendi düşüncelerini taşıyan bir mezhep kurdu. Bu mezhebe baÄŸlı olanlara Vehhabiler adı verildi. Vehhabiler, pek çok sunni ÅŸii ulemayı, halktan binlerce kiÅŸiyi kılıçtan geçirdiler. Kuran ve Hadisler dışındaki kaynakları biat kabul ettikleri için dini, tarihi ve edebi eserleri parçaladılar, Ä°slam büyüklerini ve ashabın mezarlarını yıktılar. Vehhabiler’den Abdülaziz, halifeliÄŸini ilan etti. Kerbela, Taif, Mekke, Medine ve Hicaz’ı alıp yaÄŸmaladılar. Ardından Vehhabi Abdülaziz kendini Necid hükümdarı ilan etti.

II. Mahmut 18l0’da Kavalalı Mehmet Ali PaÅŸa’yı isyanı bastırmak üzere Mısır’a vali olarak yolladı. Mehmet Ali PaÅŸa oÄŸulları, Ahmet Tosun PaÅŸa, Kâmil Ä°smail PaÅŸa ve Ä°brahim PaÅŸalarla 1813’te isyanı bastırdı. Vehhabiler’in komutanı Suud oÄŸlu Abdullah ve etrafındakiler yakalanarak Ä°stanbul’a gönderildi. Ä°syancılar Ä°stanbul’da idam edildi ^{18 19 20 21}.

Halk edebiyatında âşıklar destanlarını hece ölçüsüyle koşma nazım biçimiyle yazarlar. Destanlar koşmalardan bir olayın işlenmesi, dörtlük sayısının çokluğu ve destanlara özgü bir ezgiyle söylenmesi yönleriyle ayrılır. Aşıklar destanlarında toplumu derinden etkileyen çeşitli olayları, hayatı sahnelerini, yankı uyandıran savaşları, ayaklanmaları, kıtlık, deprem, yangın, salgın v.b. konuları işlerler. Anlatım biçimi hikaye etmedir ^{22 23}.

Aşık edebiyatında destanlar tarihsel yönleri bulunan ürünlerdir. Aşıklar savaÅŸ konulu destanlarında katıldıkları ya da baÅŸkalarından dinledikleri savaÅŸları kendi gözlem ve yorumlarıyla ele alırlar. Bu tür destanlar genellikle savaÅŸa katılan veya kahramanlık gösteren kahramanların aÄŸzıyla anlatılır. Toplumları derinden etkileyen savaÅŸlar âşıkların ÅŸiirlerinde de konu olmuÅŸtur²⁴.

SavaÅŸ destanları ordunun zaferi üzerine söylediÄŸi gibi yenilgilerin acı veren yönleri, halkın üzüntüsü üzerine de söylenir. Bu destanlarda halkın çektiÄŸi zulüm ve kötülükler anlatılarak padiÅŸahtan yardım istenilir. SavaÅŸ destanlarında tarih kitaplarında bulamayacağımız bilgiler buluruz. Destanlar, toplumun deÄŸer verdiÄŸi kiÅŸi ve olayları anlatan halkın umut ve isteklerini yansıtmaları yönüyle hayata açık bir yapıya sahiptir. ²⁵

Destanlarla ilgili birbirinin tamamlayan çeÅŸitli bilgiler bulabiliriz^{26 27 28 29 30 31 32}.Aşık Esrâri’nin Vehhabi Destanı 11’li hece ölçüsüyle koÅŸma nazım biçimiyle yazılmış olup 21 dörtlükten oluÅŸmaktadır. Destanda hikaye etme anlatım tekniÄŸi kullanılmıştır. Destan olayların hareketliliÄŸi kahramanların çeÅŸitliliÄŸiyle dinamik bir karakter taşır. Olayların sıralanışı hikaye etme tekniÄŸine uygundur. Destan, Aşık Esrâri’nin giriÅŸ dörtlüğüyle baÅŸlar, olayların hikaye edilmesi Mehmet Ali PaÅŸa’yla Vehhabi’nin karşılıklı söyleÅŸmesiyle saÄŸlanmıştır.

Halk edebiyatı destan söyleme geleneğindeki kalıp söyleyişlerden yararlanan âşık , olayı bütün canlılığıyla aktarır, duygu ikinci plandadır.

Vehhabi destanı, Osmanlı’nın Ä°syancı Vehhabilerin tarihî olaylarını konu etmeleri yönüyle halkın tarihi olaylara ne kadar duyarlı olduÄŸunun bir göstergesidir. Destanda adı geçen Mehmet Ali PaÅŸa, Vehhabi , Ahmet Tosun PaÅŸa, Sultan II. Mahmut, Bonapart gibi kiÅŸilerin gerçek kiÅŸiler olduklarını tarihi kaynaklar doÄŸrulamaktadır. Yalnız destanda adı geçen Åžeyh Osman ve DelibaÅŸ Mustafa Bey’le ilgili bilgi bulamadık. Hicaz, Mısır, Arabistan, BaÄŸdat, Yemen Cidde, Mekke ve Basra gibi yer adları, isyanın geçtiÄŸi yerlerdir.

Vehhabi destanında , Hicaz’ın Vehhabilerce alınıp yaÄŸmalanmasının halkı derinden etkilediÄŸini, öğreniyoruz. Aşık Esrari Osmanlı askerlerini kurda kaplana benzeterek över. Aşığa göre hükümdar sahib-i devlettir. Destan Vehhabilerin yenildiÄŸinin anlatılmasıyla son bulur. Aşık son dörtlükte bu destanı yazma amacının bu savaşı övmek olduÄŸunu Mehmet Ali PaÅŸa’nın sözünün eri olduÄŸunu, bu savaşın tarihe yazılmasının gerektiÄŸini, destanın Hicaz’ın fethi üzerine yazıldığını söyleyerek destanı bitirir.

SONUÇ:

Aşık Esrâri , Vehhabi destanının Hicazın Vehhabilerden alınması üzerine yazmıştır. Aşık olayın ekseninin Vehhabilerin isyanı olmasına rağmen olayı bir tarihçi gibi anlatmaz. Sık sık olaya ilişkin düşüncelerini sıralar. Bu destan, tarihi bir olayın edebiyata yansıması açısından önemlidir . Olaylar tarihi gerçeğe bağlı olarak anlatılır. Vehhabi destanı, Osmanlı dönemindeki bir ayaklanmanın iç yüzüne ait kesitler verir. Aşık, halkın olaya bakışını yansıtır. Bu yönüyle Vehhabi destanını tarihe yardımcı kaynaklar arasına alabiliriz. Destanlardan çıkarılacak bilgiler tarihi kaynaklarla desteklenmedikçe kesin yargılar olamaz.

Vehhabı destanından, Vehhabilerin binlerce Müslüman’ı öldürmelerinden ve sahabe mezarlarını yıkmalarından halkın üzüntü duyduÄŸunu öğreniyoruz. Halk Vehhabilerin isyanının bastırılması üzerine seviyor. Bu destandan halkın Osmanlı devletini nasıl deÄŸerlendirildiÄŸine ait ipuçları da buluyoruz. Halk Osmanlı Devletini iradeli, güçlü, adaletli, Ordusunu eÄŸitimli ve savaÅŸ yeteneÄŸine sahip olarak görüyor. Türklerde devlet kutsaldır. Halk, hükümdarları baba olarak kabul eder. Destanda II Mahmut, adil sahip devlet olarak nitelenir.

Devletin görevleri, toplumun dayandığı ilkeler çerçevesinde biçimlenir³³. Osmanlı isyanı bastırarak güvenlik adalet ve düzeni saÄŸlamıştır³⁴. Destanda savaÅŸta yararlık gösterenler sıralanır. Mehmet Ali PaÅŸa Osmanlının simgesi etkin mutlak bir güç olarak çizilir. Onun kiÅŸiliÄŸinde Osmanlının gücü anlatılır. Ä°syancılar küçük görülür, devlete baÅŸkaldıranların mutlaka cezalandırılacağı düşüncesi vurgulanır. SavaÅŸların, isyanların halkın üzerinde derin izler bıraktığını destanda görüyoruz.

GeçmiÅŸin doÄŸru bilgisi, bizi geçmiÅŸe ait ön yargılara tutsaklıktan kurtarır.³⁵ Günümüzde bütün bilgilerden yararlanan, sentezci tarih anlayışı öne çıktı. Tarihçi yazılan bir dönemin sentezini yapabilmek için o dönemin insanının düşünlerini bilmek zorundadır. Bu destanın Vehhabiler isyanında halkın duygu,düşünce umut ve isteklerini yansıtması yönüyle sosyal tarihe kaynaklık edebileceÄŸi düşüncesini taşıyoruz³⁶.
 

DESTAN-I VEHHABÄ°

1-Vaktine hazırol dayan Vehhabi

Hicaz'ı görmeğe arzumanım var

Ol Hakk'ın beytine yüzüm sürmeye

Yaradan'la böyle ahd amanım var

2- Vehhabi de der ki gelüp yorulma

Mısır kapusunda bir seyranım var

Deryadan karadan dahi yetiÅŸtim

Arabistan üzerine bir tufanım var

3- Mehmed PaÅŸam der ki ya bir Yaradan

Kaplanlarum vardır sak ol deryadan

Sen nasıl gelürsün bunda karadan

Seni yolda yırtar kurt kaplanım var

4- Vehhabi de der ki iÅŸleri sezdim

Bağdat'tan Yemen'e urbanı yazdım

Senden evvel BaÄŸdat valisini bozdum

Acem sınırında bir nişanım var

5- Mehmet PaÅŸam der ki uludur Yezdan

Öyle lafınızı dinlemezem ben

İki kıral bozdum üçüncüsü sen

Mısır beylerinden çok kurbanım var

6- Vehhabi der ki çöllerim kim şahı

Pençeme girenler çıkmaz bir dahi

Bir urbanım zabt eylemiş külahı

Zalü Rüstem gibi Şeyh Osman'ım var

7- Mehmet PaÅŸam der ki Hakk ile iÅŸim

Dahi yanmamışken benim ateşim

Şeyh Osman'ın bozdu zor Delibaş'ım

Mustafa Bey gibi kahramanım var

8- Vehhabi der ki beni bilmeyen bilemez

Meydana girmeyince yiÄŸit belli olmaz

Harbim bir girdabdır giren kurtulmaz

Amansız zamansız çok çöllerim var

9- Mehmet Paşam de ki müjdecim geldi

Bonapart (a) yetişti Medine doldı

Cidde'yi Mekke'yi Tosun'um aldı

Ahmet Paşa gibi genç aslanım var

l0-Vehhabi der der ki hasmım arayım

Askerini çöllerde susuz kırayım

Tuttucağım zarrak ile (?) yarayım

Benim bu çöllerde yüz bin kanım var

ll-Mehmed paşam der ki bilürem seni

Askerim kasaptır keser insanı

Eğer su bulunmazsa içerler kanı

Haytalardan bozma çok merdanım var

12-Vehhabi der ki Osmanlı erişti

Bir ateş püskürdü çöller tutuştu

Yazık urbanıma bir kıran düştü

Ben de bil(e)medim böyle zor düşmanım var

13-Mehmet Paşam der ki açıldı nusret

Vurun gazilerim vermeyin fırsat

Adımızı duysun ol sahip devlet

Sultan Mahmut gibi adil hanım var

14-Vehhabi der ki hele gel hele

Suları zabt itdim kalalar bile

Vehhabi dimeklik kolaydır dile

Benim yer götürümez çok askerim var

15 Mehmet PaÅŸam der ki azim cenk kurun

Yöğrük alemdarlar ileri yürün

Dilliyle tüfenkçim durmayın vurun

Kelle kesenlere çok ihsanım var

16-Vehhabi (de) der (ki) büyük söyledim buldum

Urbanlar içinde hem rüsvay oldum

Dört yanım kesildi çaresiz kaldım

Ne takadım kaldı, ne dermanım var

17-Mehmet paşam der ki kaddin bükerim

Kazma vurup temelini sökerim

Urbanların dış denize dökerim

Hindistan'a kadar meydanım var

18-Vehhabi de der ki kande kaçayım

Kırıldı kanadım nice uçayım

Bari bir agu ver ben de içeyim

Zulmette kalmışım çok figanım var

19- Mehmet Paşam der ki nasılsın harici

Basra'dan Yemen'e aldın haracı

Şimdi var mı kurtulmanın ilacı

Cismin kaldırmağa bir fermanım var

20- Vehhabi de der ki çektiğim zahmet

Var imiş Osmanlıda hakk(a) bir heybet

Aman sahip(i) devlet eyle merhamet

Hakıpaye geldim bir amanım var

21- Esrari medh bu cengi bari

Gazi Mehmet Paşam sözünün eri

Yazın tevarihe bu cengi bari

Hicaz'ın fethine bir destanım var

(Baki dua) AÅžIK ESRARi